Фотаздымкі

З альбому здымкаў з сучаснымі відамі

З альбому здымкаў з сучаснымі відамі фотаздымкі дадаў(ла) Александр Бардашун

Орша - горад ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласці Рэспубліцы Беларусь. Для гэтага населенага пункта на сайце Radzima.net ёсць наступныя даныя:
- геаграфічныя каардынаты мясцовасці і размяшчэнне горада Орша на падрабязнай старой мапе пачатку ХХ стагоддзя і сучасных мапах, а таксама на саталітарных здымках Google Maps - Google Мапы;Орша на мапе
- адміністрацыйна-тэрытарыяльная прыналежнасць у складзе Расійскай імперыі, у складзе Рэспублікі Беларусь;
- назва праваслаўнага прыходу, да якога адносілася/адносіўся горад Орша на пачатку ХХ стагоддзя;
- назва каталіцкай парафіі, да якой адносілася/адносіўся горад Орша на пачатку ХХ стагоддзя;

Гэта інфармацыя даступна для зарэгістраваных удзельнікаў з Premium планам.

Паведамленні:

КАМЕНЬ КАРАТКЕВІЧА

Знаходзiцца гэты камень у рэчышчы Дняпра на адлегласцi 6-8 метраў ад яго правага берага якраз насупраць аршанскага радзiльнага дома. Няма дакладных звестак пра тое, чаму назвалi яго iмем Караткевiча. Хутчэй за ўсё таму, што сюды да ракi выходзiць былая вулiца Касманаўтаў (цяпер яна таксама носiць iмя У. С. Караткевiча), на якой некалi жыў славуты пiсьменнiк. Магчыма сюды, на маляўнiчае ўзбярэжжа, ён прыходзiў адпачываць, вудзiць рыбу, купацца. Тут будзе вельмi варта прыгадаць, што ў 50-х - пачатку 70-х гадоў 20 ст. летнi адпачынак на беразе Дняпра вельмi любiлi аршанцы ўсiх узростаў. У спякотныя днi горад амаль пусцеў, - усе хто мог, ад самага малога да зусiм знямоглага старога, выходзiлi да ракi купацца i загараць. Яе берагi ў выхадныя днi сваiм шматлюдзем нагадвалi пляжы прыморскiх паўднёвых гарадоў. Адмыслова абсталяваны пляж iснаваў тады i ў Оршы ўздоўж узбярэжнага парка (у раёне вул. К. Маркса). Да паслуг адпачываючых была лодачная станцыя, пiльна неслi службу ў такi час дазорныя выратавальнай станцыi. Купанне i скокi ў ваду былi галоўнай забавай аршанцаў у летнюю спякоту. Для нырцоў будавалi нават адмысловыя масткi, аматары скокаў у ваду выкарыстоўвалi высокiя адхоны берагоў ракi, камянi ў яе рэчышчы. Менавiта для гэтай мэты вельмi падыходзiў прыгаданы камень Караткевiча. Уяўляў ён сабой вялiзную вуглаватую глыбу цёмна-шэрага колера, якая ўзвышалася вострым краем (таму на ёй немагчыма было доўга сядзець цi стаяць) амаль на метр над паверхняй вады, i яшчэ 2-3 метры яе было пад вадой. Хоць месцiўся камень недалёка ад берага, але было каля яго даволi глыбока...
Цiкавым i нейкiм крыху мiстычным фактам у гiсторыi гэтага валуна стала тое, што ён схаваўся пад вадой амаль адначасова са смерцю Уладзiмiра Караткевiча. Магчыма, гэта прадаўгаватая глыба змянiла сваё палажэнне (раней яна стаяла амаль вертыкальна) пад уздзеяннем сiлы вясновага рухомага лёду, магчыма, неяк змянiўся трымаючы яе донны грунт, - цяпер ужо камень не выступае з вады нават у час самых нiзкiх узроўнеў дняпроўскай плынi. Але ён як i славуты наш пiсьменнiк-зямляк "быў, ёсць i будзе"...адказаць
КАМЕНЬ-СЯМІГАЮН

Старажытная прошча, дзе i сёння iснуе гаючы камень - Сямiгаюн, месцiцца каля паўднёвай ускраiны Оршы ў лесе на левабярэжжы Дняпра за 0,3 км нiжэй чыгуначнага моста на невялiкай палянцы, абкружанай з двух бакоў неглыбокiм ровам. Шанаванне Сямiгаюна, - ледавiковага чырванавата-шэрага валуна памерам каля двух метраў, прыпадае на залатую восеньскую пару - 14 верасня, гэта ж i дзень царкоўнага Навалецця.
Пачалася гэта гiсторыя ў Смаленску ў далёкiм сярэднявеччы. З нейкiх працяглых вандраванняў вярнулiся тады ў родны край, у бацькоўскую хату сямёра сыноў. Ды толькi не вельмi доўгай была радасць iх вяртання, - прыкметы бязлiтаснай страшэннай хваробы хутка нагадалi братам, як давялося iм на некалькi дзён спынiцца ў напалавiну спустошаным пошасцю чужым горадзе, дзе на iх вачах памёр не адзiн дзесятак жыхароў.
Калi хвароба стала вiдавочнай, з мэтай захавання iншых гараджан ад небяспечнай эпiдэмii, смаляне выгналi братоў з горада i тыя, зрабiўшы плыт, паплылi ўнiз па Дняпры. Не аказалiся больш мiласэрднымi да хворых таксама жыхары Дуброўна i Оршы, - баючыся распаўсюджання пошасцi, яны надзейна зачынялi перад выгнаннiкамi гарадскiя вароты. Аслабелыя, змораныя далёкiм шляхам i хваробай, браты вырашылi спынiцца ў векавым лесе на левым беразе ракi нiжэй Оршы. Кароткi восеньскi дзень ужо хiлiўся к вечару, калi ў лясным урочышчы сярод невялiчкай паляны ля нагрэтага сонцам буйнога валуна гэтыя людзi зрабiлi шалаш i, стомленыя, ляглi адпачываць.
Абудзiлi iх сярод ночы страшэнны вецер, халодны лiвень i таямнiчае мiльгаценне яркага святла. Навокал адбывалася нейкае дзiва! Пад моцным дажджом камень каля шалаша заставаўся сухiм. Нiбы вялiкая палаючая печ, выпраменьваў ён прыемнае гаючае цяпло, зыходзiла ад яго i неверагоднае блакiтна-ружовае ззянне, чулiся цiхiя незразумелыя гукi. Прыгрэўшыся каля цёплага валуна, хутка пад шум лесу зноў заснулi браты. Працяг тутэйшых дзiвосаў адбыўся на свiтанку, - ранiцу браты сустрэлi ўжо здаровыя i моцныя...
Аршанцы першымi даведалiся пра незвычайную падзею (згодна з даўнiм звычаем, пасля збаўлення ад небяспечнай хваробы, былы хворы павинен быў засведчыць сваё выздараўленне ў святара, i толькi пасля гэтага яму дазвалялася жыць разам з iншыми людзьмi). Паводле падання, з тае пары шматлiкiя пакаленнi нашых землякоў гаiлi ля гэтага каменя свае раны, ратаваў валун i ад мноства хвароб. З пакалення ў пакаленне перадавалася вера ў жыватворна-гаючую сiлу чароўнага каменя. Гаючымi лiчылiся нават сабраныя каля яго травы, грыбы, ягады, арэхi. Прыгадваючы семярых братоў, якiя першымi адшукалi цудадзейны валун, пачалi зваць яго Сямiгаюнам, цi проста Гаюнам. Звязана з гэтым дзiўным каменным волатам яшчэ i нейкая iншая вялiкая хвалюючая таямнiца, раскрыць якую нельга...

Как найти Гаюн?.. Идём от микрорайона Заднепровье-1 по дорожке возле профилактория льнокомбината к линии ж. д. Орша-Горки, переходим её. Сразу после перехода дорожка разделяется на две, - идём по любой из них, - через метров 150 они снова сливаются в одну. От точки слияния идём дальше, - ещё метров 50-70. За некрутым поворотом дорожки вправо, сворачиваем с дорожки вправо, - здесь можно заметить уже чуть протоптанную тропу, - идём по ней метров 10-20. Под увешанным ленточками, платочками, лоскутами и бумажными деньгами кустом видим камень - Семигаюн. Приятного путешествия и отдыха!..адказаць
ЛАРДАВЫ КАМЯНІ

У даўнiя часы каля замкавых сцен старажытнай Оршы прыпынiлiся на доўгiм шляху па Дняпры судны скандынаўскага гандляра i падарожнiка. Быў ён малады, дужы i прыгожы, надзелены зайздросным розумам i немалым багаццем, iмя яго - Лард. Некалькi дзён правёў ён у Оршы, - знаёмiўся з тутэйшым жыццём, вёў гандлярскiя справы, адпачываў. Спадабалiся далёкаму госцю ветлiвасць, добразычлiвасць i разважлiвасць гараджан, а ў аршанскую князёўну Наталлю ён закахаўся адразу i назаўсёды. Але маладая прыгажуня ўжо была заручонаю лiтоўскага каралевiча, i таму дарэмнымi былi шчырыя прызнаннi Ларда, яго абяцаннi забяспечанай i шчаслiвай долi, - у шлюбе з маладым каралевiчам ганарлiвай аршанцы бачыўся большы сэнс…
Тады на ўсе свае грошы Лард вырашыў пабудаваць каля Оршы палац i назаўсёды пасялiцца такiм чынам па суседству з зачараваўшай яго прыгажуняй. Прайшоў нейкi час i аршанцы прызвычаiлiся да велiчнага гмаха, якi нiбы ў казцы хутка вырас на маляўнiчым высокiм беразе Дняпра. Аздабленнi яго сцен, вежаў, брамы былi настолькi вытанчанымi i дасканалымi, што здавалася, узвялi яго не таленавiтыя заморскiя дойлiды, а нейкiя чараўнiкi-мастацтвазнаўцы. Незвычайнымi матэрыяламi карысталiся яны пры будаўнiцтве, - начамi, пад месячным святлом, сцены пабудовы iскрылiся i пералiвалiся таямнiчым рознакаляровым ззяннем. Нiкому з аршанцаў не даводзiлася бываць у палацы, таму аб яго ўнутраным выглядзе i планiроўцы не захавалася анiякiх звестак…
Толькi ў прыгажосцi сваёй палац той праiснаваў усяго сем гадоў. Страшэнная пошасць смяротнай хмарай накацiлася на аршанскую зямлю аднекуль з поўдня. Памерла ад яе амаль палавiна жыхароў Оршы. Не засталася сярод жывых i Наталля, - уся яе сям'я адышла ў нябыт. У глыбокiм смутку ад такой навiны, амаль звар'яцеўшы ад недарэчнасцi свайго лёсу, страцiўшы ўсялякую цiкавасць да далейшага жыцця, Лард з пылаючым каганцом у руцэ падаўся ў парахавы склеп пад палацам. Магутны выбух, скалануўшы дняпроўскiя берагi, абвесцiў аб сканчэннi гэтай рамантычнай гiсторыi. А кавалкi палацавых муроў яшчэ i сёння ляжаць на схiле левабярэжжа Дняпра, - iх так i называюць - Лардавы камянi…
Сцвярджаюць, нiбы нават да цяперашняга часу прывiд Ларда зрэдку з'яўляецца цёмнымi восеньскiмi начамi то каля гэтых камянёў, то ходзiць вакол аршанскага замчышча, - шукае, клiча i клiча Наталлю, не пакiдае край, дзе сустрэў пры жыццi вялiкае каханне…адказаць
ІЛЬІНСКАЯ ЦАРКВА

У вязь мудрагелiстых карункаў з паданняў i гiстарычных звестак сплялося мiнулае Iльiнскай царквы - адметнага помнiка архiтэктуры старажытнай Оршы.
Ад карэнных жыхароў горада яшчэ даволi часта можна пачуць крыху наiўную легенду, ў якой стварэнне тутэйшага храма звязваецца з iмем нейкага князя Iльiна. Нiбыта недзе на Кабыляцкiм парозе, або на лiхадзейным каменi Камары ва ўрочышчы Чэрцiца на шляху па Дняпры судна з дружынай князя атрымала значнае пашкоджанне. Людзi i асаблiва багатая данiна аказалiся пад пагрозай знiкнення ў водах бурнай i iмклiвай тады ракi. У такi небяспечны час князь i паабяцаў у падзяку за захаванне жыцця i багацця ў месцы, куды дняпроўскiя хвалi прыб'юць тонучае судна да берага, пабудаваць царкву. Гэта i здарылася на левабярэжжы Дняпра насупраць вусця Аршыцы. Князь Iльiн стрымаў дадзенае слова, - пасля завяршэння будаўнiцтва царквы прыгаршчы залатых манет ахвяраваў ён i Дняпру, паклаўшы пачатак iснуючуючай дагэтуль ў аршанцаў традыцыi кiдаць манеты ў раку пры раставаннi i вяртаннi ў родныя мясцiны...
Здалёку бачная вежа-званiца храма, якi аршанцы назвалi Iльiнскiм, была i своеасаблiвым маяком для праходзячых па рацэ суднаў, бо Дняпро ва ўсе часы гiсторыi Оршы быў значнай транспартнай магiстраллю. Сцвярджаюць, што iмя заснавальнiка храма ёсць на адным з царкоўных званоў. Напэўна, пра часы заснавання апавядае i надпiс на вялiкiм валуне, закладзеным у падмурак агароджы, - бачылi яго не так даўно падчас рамонту брамы.
Паводле ж звестак са старых апiсанняў горада, яшчэ ў 1460 г. тут, на левым беразе Дняпра, па загаду польскага караля Казiмiра быў узведзены драўляны храм. Скупыя радкi падання тлумачаць яго стварэнне ўдзячнасцю караля Богу i лёсу за захаванне жыцця яго жонкi, якая аднойчы ледзьве не ўтапiлася, але цудам аказалася выратаванай. Выпадак гэты здарыўся на Дзень прарока Iльi, таму i храм, пабудаваны з яго нагоды, назвалi Iльiнскiм. Цяпер ужо цяжка знайсцi больш падрабязныя звесткi аб iм, напэўна, нiдзе не збераглося i замалёвак тагачаснага храма, ды i праiснаваць яму давялося нядоўга...
Тыя ж гiстарычныя вытокi сведчаць, што ўжо ў 1505 г. на месцы гэтага загiнуўшага ў пажары храма, княгiняй Соф'ей Юр'еўнай пабудавана новая, таксама драўляная, i таксама Iльiнская царква. Яе век аказаўся значна больш працяглым, - як вядома, iснавала гэта царква нават у 19 ст. i была ў той час адной з найстарэйшых культавых пабудоў Оршы. Iншае паданне прыгадвае i тое, што ў 1706 г., назiраючы за ўмацаваннем Копысi i Оршы падчас Паўночнай вайны, цар Пётр I у той Iльiнскай царкве малiўся аб дараваннi перамогi над шведамi.
Доўга ў змрочным задуменнi глядзеў з гарадскога замчышча на iмклiвую плынь Дняпра i старую драўляную Iльiнскую царкву Напалеон у 1812 годзе...
I вось ужо болей 120 гадоў узвышаецца на маляўнiчым левабярэжжы Дняпра мураваная Iльiнская царква. Будаўнiцтва яе было завершана ў 1880 г. Гэты велiчны храм псеўдарускага стылю, як i яго папярэднiкi, узведзены дакладна насупраць вусця Аршыцы, з'яўляецца ён i адным з каштоўных старых упрыгажэнняў амаль тысячагадовай Оршы.
Пашчасцiла, што выстаяў храм у сумна вядомыя 30-я гады 20 ст., калi пад навалай так званага "ваяўнiчага атэiзму" ў краi загiнула шмат каштоўных помнiкаў гiсторыi i архiтэктуры. Але кранула хваля тагачаснага вандалiзма i Iльiнскую царкву, - храм быў закрыты. Як расказваюць мясцовыя жыхары, яго тэрыторыя i будынак некаторы час выкарыстоўвалiся для гаспадарчых патрэб горада, - тут стварылi склады, а ў вежы-званiцы дзейнiчала вяндлярня...
Вядома i тое, што ў часы Айчыннай вайны палiтычным актам камандавання фашыстскай Германii было аднаўленне царкоўнай службы ў закрытых храмах на акупаванай тэрыторыi. Па сведчаннях старажылаў, у той час зноў пачалiся служэннi i ў асобных храмах на Аршаншчыне - у Баранi, Солаўi, а таксама ў Iльiнскай царкве. Так зусiм нечакана змянiўся яе лёс, - прайшоўшы недзе зусiм побач, абмiнулi яе разбурэннi ў лiхiя ваенныя часiны, застаўся храм дзеючым i пасля вайны.
Сёння ж нейкi асаблiвы дух мiнуўшчыны найбольш добра адчуваецца i настойлiва прываблiвае сваiмi таямнiцамi менавiта тут, ля гэтых муроў побач з гарадскiм замчышчам, дзе прайшла ўся шматвяковая гiсторыя горада...адказаць
АРШАНСКІЯ ПАДЗЯМЕЛЛІ

Паданнi пра падземныя хады на Аршаншчыне ўжо шмат дзесяцiгоддзяў з'яўляюцца самымi хвалюючымi i жывучымi. Першыя спробы даследавання багатай аршанскай даўнiны ў канцы 19 - пачатку 20 ст. i патрыятычнае жаданне аршанцаў усяляк падкрэслiць незвычайнасць свайго горада, яго значнасць у агульнай гiсторыi Беларусi сталi ўрадлiвай глебай для iснавання шэрагу як фактычных звестак, так i пашырэння мноства беспадстаўных мiфаў i легенд пра падзямеллi края.
Хутчэй за ўсё, першыя такiя паданнi ўзнiкалi вакол рэальна iснаваўшых невялiкiх пячор ва ўрочышчы Дубкi на левым беразе Дняпра за 1,5 км вышэй моста i помнiка "Кацюшам". Узнiкненне тут пячор у высокiм стромкiм беразе ручая Арэхаўца на ўскраiне тагачаснай вялiкай узбярэжнай дубровы сваiмi каранямi адыходзiць у далёкае сярэднявечча, - да часоў з'яўлення традыцыi пустэльнiцтва. Традыцыя гэта прыйшла на аршанскую зямлю, напэўна, з Кiева (вядома ж, спрыялi таму зносiны па Дняпры, а таксама звычай паломнiцтваў-"хаджэнняў" у Кiеў), дзе ўжо з 1051 г. у схiле дняпроўскага берага ў пячорах сялiлiся i жылi манахi-пустэльнiкi. З часам на iх месцы была заснавана славутая Кiева-Пячэрская лаўра. Аршанскiя пячоры ў Дубках, у адрозненнi ад кiеўскiх, не атрымалi такога развiцця.
Акрамя, напэўна, нейкiх суб'ектыўных фактараў, абмежаваннi на iх пашырэнне наклала i нетрываласць парод, складаючых тутэйшыя берагi Дняпра i яго прытока Арэхаўца. Пясок i жвiр не дазвалялi рабiць вялiкiя i доўгiя падзямеллi, ды i створаныя з часам самаразбуралiся - абвальвалiся. Гэтым i тлумачыцца параўнальна не вельмi працяглая ў маштабах i часе аршанская "пячорная эпапея". Але звесткi пра пячоры края, падмацаваныя расповядамi паломнiкаў пра падзямеллi Кiева, паступова асядалi i мацавалiся ў свядомасцi аршанцаў, перадавалiся з пакалення ў пакаленне, абрастаючы падрабязнасцямi i дэталямi мясцовай гiсторыi...
Дакументальным фактам з'яўляецца тое, што знакамiтая Куцеiнская лаўра ў 1873 г. валодала зямельным участкам з пячорамi ва ўрочышчы Дубкi. Тут зноў жа бачыцца аналогiя, - так у свой час Кiева-Пячэрская лаўра заснавана на месцы падзямелляў i зрабiла адной з галоўных сваiх святыняў колiшнiя пячорныя пасяленнi манахаў-пустэльнiкаў...
Асаблiвасцi архiтэктуры шматлiкiх манастыроў сярэдневяковай Оршы i, магчыма, сапраўды iснуючыя нейкiя падземныя камунiкацыi пад горадам сталi падставай для далейшага развiцця старажытных паданняў. У немалой ступенi спрыяла таму наяўнасць патаемнага падземнага храма Уваскэсення Праведнага Лазара пад саборнай Богаяўленскай царквой Куцеiнскага мужчынскага манастыра. Раскапаны манахамi ў 1910-12 гг., - праз чвэрць века пасля пажару царквы, гэты загадкавы падземны храм сваiм iснаваннем даў новы штуршок памнажэнню чутак и легендаў пра падзямеллi, пячоры i падземныя хады.
Амаль у кожным паданнi пра падземныя хады аршанцы, жадаючы падкрэслiць майстэрства сваiх продкаў-землякоў, абавязкова адзначаюць, што ў асобных месцах праходзяць яны пад рэчышчамi Дняпра i Аршыцы. Уласцiвасцi ж структуры геалагiчнага аснавання горада адназначна пярэчаць магчымасцi стварэння ў той час такiх "падземна-падрэчных" пераходаў, - не пазначаны яны i на славутым старажытным плане Оршы, якi адлюстроўвае падземныя камунiкацыi пад яе цэнтральнай часткай. Напэўна, на вялiкi жаль гiсторыкаў i краязнаўцаў, падставай для iснавання такiх паданняў стала наяўнасць выходзячых да рэк манастырскiх мураваных дрэнажна-асушальных каналаў, - пра такое прызначэнне вядомых сёння манастырскiх падземных камунiкацый сведчаць iх памеры - шырыня i вышыня большасцi "хадоў" складае каля 60 см. Захавалiся нават да цяперашняга часу яны каля колiшнiх францысканскага i дамiнiканскага манастыроў Оршы, тэхнiчна абгрунтавана магчымасць наяўнасцi такога канала i ад падземнай царквы Куцеiнскага манастыра ў бок Дняпра, ад базыльянскага манастыра ў бок Аршыцы...
Тым не менш, аўтар асабiста знаёмы з некалькiмi сталымi аршанцамi, якiя настойлiва сцвярджаюць, нiбыта самi бачылi падземныя хады i нават хадзiлi па iх. I хоць гэта розныя па ўзросту i ў большасцi не знаёмыя памiж сабой людзi, iх аповяды пра падзямеллi супадаюць у дэталях, ды i не верыць iм няма падстаў. З расказаў сведак вынiкае, што падземныя хады ўяўлялi сабой выкладзеныя з буйной цэглы тунелi шырынёй каля метра i вышынёй крыху менш за два метры. Ёсць месцы дзе вышыня складае ўсяго з метр, i каб прайсцi трэба нахiляцца. Добра чуецца шум праходзячых машын, што сведчыць пра не вельмi глыбокае заляганне хадоў. Адзначаюць, што цагляная падлога ў iх была сухая, а тое што даследчыкам даводзiлася карыстацца запалкамi для асвятлення, i адчувалася наяўнасць слабога скразняка, паказвае на нармальны склад паветра. Бачылi такiя падзямеллi каля колiшнiх францысканскага i базыльянскага манастыроў...
Не аспрэчваюць магчымасць існавання падземных хадоў у Оршы і аўтарытэтныя сучасныя навуковыя выданні. Вось, напрыклад, невялікая вытрымка з выдання "Археалогiя Беларусi", Т. 4, ст. 113-114 (Мн., 2001 г., аўтары Ляўко В. М, Ганецкая I. У, Заяц Ю. А i iнш.): "Трэба адзначыць, што паміж асобнымі манастырскімі комплексамі, якія займалі цэнтральную частку тэрыторыі Оршы, існавалі падземныя хады. Так, на плане-схеме з рукапіснага аддзела Вільнюскага універсітэта паблізу іезуіцкага калегіума пазначаны "правал" у "склепе". Яго месцапалажэнне дазваляе меркаваць, што гэта перакрыжаванне падземных хадоў паміж езуіцкім калегіумам, бернардзінскім і трынітарскім манастырамі".
І ўжо як дадатак да гэтых сведчанняў, часта узгадваюцца паданні пра таямнічыя замураваныя манастырскія сутарэнні ў месцах уваходаў у падземныя тунелі. У бернардзінскім манастыры адзначалася нават наяўнасць пакоя з адмысловай паваротнай падлогай, - непажаданы чалавек, трапіўшы ў гэты пакой, нібыта правальваўся ў падзямелле (у ваду), дзе і гінуў, - але сэнсу ў такім вынаходніцтве, напэўна, няшмат...адказаць

Пакінуць паведамленне

*
*
*
*

Прозвішчы, зарэгістраваныя ўдзельнікамі